HPV i szczepienia HPV — czy mogą zapobiec rakowi szyjki macicy

Kiedy w 2023 r. ruszył w Polsce darmowy program szczepień przeciwko HPV dla dzieci 12–13 lat, w naszej koalicji obserwowaliśmy lawinę pytań od rodziców i samych kobiet — czy to bezpieczne, czy ma sens po latach, czy chroni przed rakiem szyjki macicy „naprawdę”. Nie jestem lekarzem, więc nie odpowiem za onkologa ginekologa — porządkuję jednak to, co wynika z wytycznych WHO, ESMO i Polskiego Towarzystwa Ginekologicznego, oraz z publikacji, które zmieniły sposób patrzenia na profilaktykę pierwotną raka szyjki. Tekst pisałam z myślą o kobietach, które chcą decydować świadomie — i o ich córkach.

HPV — co to za wirus i ile ma typów

Wirus brodawczaka ludzkiego (HPV — human papillomavirus) to nie jeden patogen, lecz rodzina obejmująca około 200 zidentyfikowanych typów. Z onkologicznego punktu widzenia istotne jest około 14 typów wysokoonkogennych, a typy 16 i 18 odpowiadają, według WHO, za blisko 70% przypadków raka szyjki macicy na świecie. Pozostałe (m.in. 31, 33, 45, 52, 58) dopowiadają obraz — i to z tego powodu szczepionka 9-walentna obejmuje aż dziewięć typów wirusa.

Zakażenie HPV przenosi się przede wszystkim drogą kontaktu płciowego, choć możliwe jest też zakażenie przez kontakt skóra-skóra w okolicy narządów płciowych. W większości przypadków (szacuje się, że około 80–90%) zakażenie przechodzi samoistnie w ciągu 1–2 lat. U około 10% kobiet wirus utrzymuje się dłużej — i właśnie ta perzystencja, prowadząca do dysplazji nabłonka szyjki (CIN 1–3), bywa po 10–30 latach początkiem procesu nowotworowego.

Szczepionki HPV — Cervarix, Gardasil 4, Gardasil 9

Na rynku dostępne są trzy preparaty: dwuwalentny (Cervarix — typy 16, 18), czterowalentny (Gardasil 4 — 6, 11, 16, 18) oraz dziewięciowalentny (Gardasil 9 — 6, 11, 16, 18, 31, 33, 45, 52, 58). W programach szczepień w wielu krajach europejskich, w tym w Polsce, standardem stała się szczepionka 9-walentna, bo obejmuje typy odpowiadające łącznie za około 90% raków szyjki macicy.

Typy 6 i 11 nie są onkogenne, ale odpowiadają za większość brodawek narządów płciowych — ich uwzględnienie ma więc dodatkowe znaczenie. Szczepionka nie zawiera żywego wirusa, opiera się na cząsteczkach wirusopodobnych (VLP) z białka kapsydowego L1, co tłumaczy, dlaczego nie może wywołać zakażenia HPV.

Schemat WHO 2022 — jedna czy trzy dawki

Od 2022 r. WHO dopuszcza uproszczony schemat szczepień przeciwko HPV — między innymi opcję jednodawkową dla dziewcząt i chłopców w wieku 9–14 lat (po przeglądzie dowodów dotyczących odpowiedzi immunologicznej). Wytyczne nie są bezwarunkowe: nadal funkcjonuje schemat dwudawkowy (zwłaszcza powyżej 15 r.ż.) i trzydawkowy (m.in. przy immunosupresji, w tym u kobiet żyjących z HIV).

W Polsce program populacyjny dla 12–13-latków i 12–13-latek (refundowany w pełni od 2023 r.) opiera się na szczepionce 9-walentnej. Decyzję o schemacie podejmuje lekarz POZ — dlatego konkretną dawkę i odstępy najlepiej omówić w gabinecie, nie w internecie.

Czy szczepienie naprawdę zmniejsza ryzyko raka szyjki — dane z Wielkiej Brytanii

Najmocniejszym dowodem populacyjnym, jaki dziś mamy, jest brytyjska analiza Falcaro i wsp. opublikowana w The Lancet w 2021 r.^[1] Autorzy porównali rocznice kobiet objętych narodowym programem szczepień Cervarix (od 2008 r.) z kohortami nieszczepionymi. U dziewcząt zaszczepionych w wieku 12–13 lat odnotowano około 87-procentową redukcję zachorowań na raka szyjki macicy w porównaniu z grupą referencyjną. U zaszczepionych w wieku 14–16 lat redukcja wynosiła około 62%, a w wieku 16–18 lat — około 34%.

Wcześniej, w badaniu Lehtinen i wsp.^[2] wykazano, że szczepionka HPV chroni przed zmianami przedrakowymi (CIN3+) także w obserwacji długoterminowej. Z perspektywy pacjenckiej istotny jest jednak fakt z Falcaro: szczepienie w wieku przed pierwszym kontaktem seksualnym daje największy efekt, ale szczepienie późniejsze nadal zmniejsza ryzyko.

Dorosłe kobiety — czy ma sens szczepić się po 18, 25, 30 r.ż.

Tu zaczyna się obszar, w którym najczęściej hedguję, bo decyzja jest indywidualna. Szczepionka działa najlepiej przed ekspozycją na wirusa — czyli przed inicjacją seksualną. U dorosłych kobiet, które miały już kontakt z HPV (a to większość po 25–30 r.ż.), efekt jest mniejszy, ale nadal istotny: szczepionka chroni przed typami, na które kobieta nie była dotąd narażona. ESMO i ACOG dopuszczają szczepienie kobiet do 26 r.ż. w ramach rutynowej rekomendacji, a indywidualnie — do 45 r.ż. po rozmowie z lekarzem. Szczepienie nie zastępuje cytologii ani testu HPV. Działa równolegle z badaniami przesiewowymi, nie zamiast nich.

Bezpieczeństwo — co mówią dane z miliardów dawek

Szczepionka HPV należy do najlepiej przebadanych preparatów w historii medycyny — od 2006 r. podano ją w ponad 130 krajach, a liczba dawek przekroczyła kilka miliardów. Systematyczne przeglądy WHO, EMA i amerykańskiej FDA nie wykazały związku ze schorzeniami autoimmunizacyjnymi, niepłodnością ani „nagłą śmiercią po szczepieniu”. Najczęstsze działania niepożądane to ból w miejscu wstrzyknięcia, niewielki rumień, czasem stan podgorączkowy, rzadko omdlenia (typowe u nastolatków przy szczepieniach domięśniowych — stąd zalecenie pozostania w gabinecie 15 minut po podaniu).

Najczęstsze nieporozumienia

• „Szczepionka HPV powoduje niepłodność” — brak danych potwierdzających taką zależność; przeglądy WHO i EMA jednoznacznie nie znajdują związku.
• „Po szczepieniu nie trzeba robić cytologii” — to mit. Szczepionka chroni przed częścią typów, ale nie wszystkimi. Badania przesiewowe pozostają standardem.
• „Mężczyzn nie trzeba szczepić” — chłopcy są szczepieni w wielu krajach (w Polsce program obejmuje też chłopców 12–13L), bo HPV powoduje też raki gardła, odbytu, prącia.
• „Po 26 r.ż. nie ma sensu” — sens jest, ale efekt jest mniejszy. Decyzję najlepiej omówić z ginekologiem.
• „Szczepionka zawiera żywego wirusa” — nie zawiera. Opiera się na cząsteczkach wirusopodobnych bez DNA wirusowego.

Co możesz zrobić — krok po kroku

Jeśli masz córkę w wieku 12–13 lat — porozmawiaj o programie populacyjnym z lekarzem rodzinnym. Jeśli sama myślisz o szczepieniu po latach, omów z ginekologiem indywidualne wskazania (wiek, historia seksualna, wynik HPV jeśli był wykonywany). Pamiętaj, że szczepienie to profilaktyka pierwotna — równolegle nadal obowiązują przesiewowe badania, o których piszemy w innym tekście: cytologia LBC i test HPV. Jeśli wynik cytologii był nieprawidłowy — przeczytaj o tym, czego spodziewać się po kolposkopii. A jeśli interesują cię wczesne sygnały choroby — przygotowałam osobny tekst o objawach raka szyjki macicy.

Hedging końcowy

Nie jestem lekarką. Opisałam tu obraz statystyczny i konsensus wynikający z wytycznych WHO, ESMO, ACOG i Polskiego Towarzystwa Ginekologicznego z ostatnich lat. Twój indywidualny przypadek — wiek, historia zdrowotna, stan immunologiczny, wcześniejszy kontakt z HPV — ocenia tylko ginekolog lub lekarz rodzinny. Tekst ma pomóc zadać dobre pytania w gabinecie, nie zastąpić tę rozmowę.

Źródła

1. Falcaro M. i wsp. The effects of the national HPV vaccination programme in England, UK, on cervical cancer and grade 3 cervical intraepithelial neoplasia incidence: a register-based observational study. Lancet. 2021. PMID: 34741816.
2. Lehtinen M. i wsp. Overall efficacy of HPV-16/18 AS04-adjuvanted vaccine against grade 3 or greater cervical intraepithelial neoplasia: 4-year end-of-study analysis of the randomised, double-blind PATRICIA trial. Lancet Oncol. 2012. PMID: 22075171.
3. WHO. Human papillomavirus vaccines: WHO position paper (December 2022).
4. ESMO Clinical Practice Guidelines: Cervical cancer (aktualizacje 2023–2024).
5. Polskie Towarzystwo Ginekologiczne — rekomendacje dotyczące szczepień HPV.

Źródła

1. Falcaro M et al. The effects of the national HPV vaccination programme in England, UK, on cervical cancer and grade 3 cervical intraepithelial neoplasia incidence: a register-based observational study. Lancet 2021. (PMID: 34741816)
2. Lehtinen M et al. Overall efficacy of HPV-16/18 AS04-adjuvanted vaccine against CIN3+: 4-year PATRICIA trial. Lancet Oncol 2012. (PMID: 22075171)